Rumania e ka fituar përfundimisht arbitrazhin ndërkombëtar për projektin minerar të Roșia Montană. Sipas Ministerul Finanțelor (Ministria e Financave e Rumanisë), një komitet ad hoc i ICSID, Qendrës Ndërkombëtare për Zgjidhjen e Mosmarrëveshjeve në lidhje me Investimet, e hodhi poshtë tërësisht kërkesën për anulim të paraqitur nga kompania Gabriel Resources.
Me këtë vendim mbyllet edhe rruga e fundit e jashtëzakonshme e ankimit. Vendimi që e përjashtoi shtetin rumun nga pagesa e një dëmshpërblimi prej rreth 6,5 miliardë dollarësh mbetet tashmë i formës së prerë dhe i detyrueshëm. Komiteti vendosi gjithashtu që shpenzimet e kësaj procedure t'i mbulojnë paditësit.
Pretendimi më i madh financiar ndaj Rumanisë
Për shtetin rumun, rreziku ishte jashtëzakonisht i lartë. Gabriel Resources kërkonte rreth 6,5 miliardë dollarë, shumë që i barazohet afërsisht 31,5 miliardë lejve. Sipas Ministrisë së Financave, kjo vlerë përfaqësonte rreth 1,5% të prodhimit të brendshëm bruto të parashikuar të Rumanisë për vitin 2026. Ishte pretendimi financiar më i madh i ngritur ndonjëherë kundër vendit në një arbitrazh ndërkombëtar.
Mosmarrëveshja lindi nga projekti për nxjerrjen e arit në Roșia Montană, lokalitet në Rumani i njohur për depozitat e tij të arit. Kompania pretendonte se Rumania kishte shkelur marrëveshjet dypalëshe për nxitjen dhe mbrojtjen e ndërsjellë të investimeve, të lidhura me Kanadanë, të ratifikuar me Ligjin nr. 356/2009, dhe me Mbretërinë e Bashkuar të Britanisë së Madhe dhe Irlandës së Veriut, të ratifikuar me Ligjin nr. 109/1995.
Në mars të vitit 2024, gjykata arbitrale vendosi se shteti rumun nuk i kishte shkelur detyrimet që rridhnin nga këto dy marrëveshje dhe i rrëzoi të gjitha pretendimet e kompanisë.
„Vendimi i datës 13 nëntor 2026 e konfirmon këtë vendim dhe mbyll përfundimisht, në sistemin ICSID, një mosmarrëveshje që zgjati më shumë se një dekadë, që nga regjistrimi i kërkesës për arbitrazh në vitin 2015 e deri në shterimin e rrugës së jashtëzakonshme të anulimit“, theksoi Ministria e Financave.
Argumentet e kompanisë u rrëzuan të gjitha
Pas humbjes së çështjes, Gabriel Resources u përpoq ta rrëzonte vendimin arbitral duke përmendur disa arsye. Sipas njoftimit të ministrisë, paditësit kërkuan anulimin e plotë të vendimit, duke pretenduar se gjykata arbitrale ishte krijuar në mënyrë të parregullt dhe se kishte pasur një shmangie të rëndë nga rregullat themelore të procedurës. Në mënyrë plotësuese, ata kërkuan anulimin e pjesshëm, me pretendimin se gjykata kishte tejkaluar kompetencat e saj dhe se vendimi nuk ishte arsyetuar.
Komiteti i posaçëm që shqyrtoi kërkesën nuk pranoi asnjë prej këtyre argumenteve. Ai përbëhej nga Eduardo Zuleta, në cilësinë e kryetarit, si dhe nga Lawrence Boo dhe Maxi Scherer. Procedura e anulimit zgjati nga korriku i vitit 2024 deri në nëntor të vitit 2026 dhe përfshiu shkëmbime dokumentesh e argumentesh me shkrim, si edhe një seancë dëgjimore me palët.
Ministria e Financave sqaron se kjo ishte e vetmja rrugë e jashtëzakonshme ankimi që Konventa ICSID parashikon kundër një vendimi arbitral. Me rrëzimin e kërkesës, vendimi i marsit 2024 mbetet përfundimtar dhe i detyrueshëm.
Sipas ministrisë, rezultati tregon se shteti rumun i ka respektuar detyrimet ndërkombëtare ndaj investitorëve të huaj dhe se vendimet e autoriteteve për mbrojtjen e mjedisit, të trashëgimisë kulturore dhe të interesave të komuniteteve vendore janë marrë në përputhje me kuadrin ligjor.
„Vendimi përfundimtar në çështjen Roșia Montană konfirmon qëndrimin e Rumanisë në një mosmarrëveshje në të cilën kompania paditëse kërkonte dëmshpërblim prej 6,5 miliardë dollarësh. Ky është rezultat i një përpjekjeje institucionale dhe juridike të vazhdueshme, të marrë përsipër me përgjegjësinë më të madhe nga Ministria e Financave gjatë më shumë se dhjetë vjetëve, për të mbrojtur interesin publik, mjedisin dhe burimet e vendit tonë nëpërmjet një mbrojtjeje rigoroze“, deklaroi Alexandru Nazare.
Ministria e Financave njoftoi gjithashtu se do të vazhdojë përpjekjet për të rikuperuar plotësisht shpenzimet gjyqësore që i takojnë shtetit rumun.
Burimi: Digi24